Арман қуған азамат

«Жігіттің де жігіті бар, азаматы бір бөлек, жылқының да жылқысы бар қазанаты бір бөлек» деген, немесе «сегіз қырлы, бір сырлы азамат» деген сөздер біздің Сәкеңе арнап айтылған секілді. Олай дейтін себебім – Сәкеңнің мен білетін ерекше көп қасиеттері бар. «Жақсының жақсысын айт, нұры тасысын» дегендей, саусақ басып санайтын болсақ: адамгершілігі, адалығы, еңбекқорлығы, бауырмалдығы, қарапайымдылығы, еліне деген махаббаты, ұлтына деген жанашырлығы, тәуекелшілдігі, шынайы патриоттығы, арманшылдығы жатады.
Альберт МурсалимовСәкеңнің туған жері – Шығыс Қазақстан облысының Ұлан ауданының Аманкелді елді мекені – қатпар-қатпар, күнге ұмтылып, аспанмен таласып, мойынын өлгенше созып жатқан жалаңаш көгілдір түсті, бірінен бірі биік таулардың етегіндегі ауыл. Ауылдың жан-жағы сарқырап ағып жатқан бұлақтар, бұлақтардың жиегі көк майса мен итмұрын, қараған, ұшқат, дошала, тобылғымен көмкеріліп, одан әріректе – мойыл, қайың, қарағай, шырша, донала, тал мен терек иінтіресіп, тауға қарай ұмтылып, басына шығуға жанталасып жатқандай. Бірақ, жалғыз-жарым кайың мен шыршаның, бірінің үстін бірі басып үйелеп жатқан, үй орнындай жалпақ тастардың арасына қыстырылып – өсіп тұрғанын көргенде қалай таң қалмассың. Сол жартастардың арасынан топырақ тауып – сарымсақ пен рауағаш өседі. Ал шыңдардың арасындағы адам бара алмайтын құздарының ішінен мекен тауып түздің тағы бүркіттері ұя салып балапандарын өрбітеді. Төмендегі тоғайлардың арасы мен ашық алаңдарда жабайы жеміс-жидектің сан алуан түрі өседі. Әр өсімдік өзіне ғана тән жұпар иіс шығарып тұрады. Аманкелдіден төмен қарай бес-алты шақырымдай жерде буырқанып – кәрі Ертіспен қауышуға асығып бара жатқан Сібе өзені өтеді. Сібе өзені басын, еліміздің қайталанбас тағы бір кереметі – Бескөлден алады. Барлық бұлақтар сарқырап келіп осы Сібеге құяды. Бұлақтардың суы тұщы, мөп-мөлдір, шілденің ыстығында сап-салқып болып, ішсең мейіріңді қандырады. Сан алуан өсімдіктерден тараған ғажайып иіс дем алған адамның көңіл-күйін көтеріп рахат сезімге бөлейді. Мал ұстауға өте қолайлы, таулардың арасында аңызғақ жел, ұйтқып соғатын қатты боран сирек болады. Бұл ауыл – Сәкеңнің ата-бабасының құт мекені болған жер. Табиғаты жұмақ осы жерде, Сәкеңнің балғын шағы өтті. Ғажайып табиғаттың өзі адамды қиялға жетелеп, арманға жол нұсқап тұрғандай. Сәкеңнің: мінез-құлқы, қиялшыл, ойшыл болуына әсер еткен де осы ғажайып табиғат шығар.
Сәкең- жан тәнімен атқа ерекше берілген. Оның атқа құмартып әуес болуы да әбден орынды. Өйткені әкесі – Түгел аттың құлағында ойнаған, бүкіл өмірінің көп уақытын жылқы малымен байланыстырған, Сатый елінде жылқыны өсіру, баптау, үйрету, жаратудың қыр-сырын толық меңгерген, Ұлан ауданындағы аты шыққан белгілі атбегі болған адам. Кеңшардың жылқы қосынының бригадирі болды. Не бір шу асауларды ауыздықтап, оп-оңай үйретіп ала қоятын. Жылқы бағу, атбегі болу кез келгеннің қолынан келе бермейтін шаруа, оған ептілік пен қатар қарулы да болу керек. Түгел әкей – етжеңді, білекті, шымыр денелі, тақымды, кесек адам болған. Бас білмейтін асауларды, арқанды үйіре лақтырғанда қыл мойынға дәл түсіріп, арқанды сүйретіп ала қашқан асауды-табанды шірей тіреп, арқанның бір ұшын білекке орап алып жұлқи тартқанда шалқасынан түсіріп, орнынан тұрам дегенше тұмсалап ноқта салып үлгіріп, құлақ пен ерінін қарулы бармақтардың қыспағына алып, тырп етуге мұрша бермей, дереу ертоқым салғызып, қарғып мініп, тақымына қысып алатын. Асаудың – қандай әрекет жасаса да: аспанға атылып, мөңкіп, оқша атылып зулап келіп одан жалт бұылып, үстіндегі кенеше жабысып отырған адамды аударып тастап құтылмақшы болған әрекетінен түк шығара алмай, көнуден басқа шарасы болмайды. Атбегі – асаудың меселі қайтып жыны басыла бастаған кезде, қамшының астына алып, ақ көбігі атып, сілесі қатқанша шаптырып, болдыртып әкеліп кергіге байлап қоятын. Мінез көрсетіп, ырыққа көніңкіремеген жылқыны, келер күні тағы мініп алып, тағы сілесін қатырады. Әлгі шу асау үшінші күні барлық әрекетінің бекер екендігіне көзі жетіп, жуасып, көмбіс атқа айналатын.
Сәкең бойынан – бала кезгі әкеден жұққан атқа деген құштарлық, атты қастерлеу, өмірінің әр кезеңінде көрініс беріп отырады. Қазақ атсыз өмір сүрмеген, жер бетінде ең алғаш атты қолға үйреткен де біздің қазағымыз екендігін бүгінде ғалым – археологтар дәлелдеп шыққан жоқ па.
Мектеп қабырғасында оқып жүрген кезінен бастап аудандық «Өркен» газетіне мақалалар жазып жүрді. Жиі жазғандықтан және баланың бойынан өзекті мәселелер мен кейбір ел ішіндегі жағымсыз жайларды жазып жүргенін көріп, «Өркен» газетінің редакторы «Сәдібек сен біздің сол ауылдағы тұрақты тілшімізсің, суытпай жиі жазып тұр, икемің бар, есейгенде жазушы боласың» дейтін. Мөлдір, лайланбаған таза бұлақтай жас баланың елдегі оқиғаларды қаз қалпында жазғаны, ауылдағы кейбір адамдарды ұялтып, сескендіріп жатса, енді біреулерді қуантып жататын. Ел ішінде « Болар бала боғынан», қараш, Түгелдің кенже ұлының пысықтығын, осы бала жерде қалмайды, түбі ер жеткенде аталарының атын шығаратын осы болады» дейтін еді. «Халық айтса қалт айтпайды», Сәкең бүгінде – Егемен Қазақстанның белгілі танымал азаматы, маңдай терін төгіп, шығармашылық жұмыспен айналысып, қалың елдің көңілінен шығып, көпшіліктін қолынан түспей жүрген 10 кітап жазып шығарып, еліміздегі белгілі жазушылардың өкшесін басып келеді. ҚР Жазушылар Одағы, ҚР Журналистер Одағының мүшесі. ҚР Гуманитарлық Ғылымдар Академиясының Академигі. Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданының құрметті азаматы. ҚР мәдениет қайраткері. ҚР еңбек сіңірген жаттықтырушысы.
Сәдібек Түгелдің шығармашылық жұмысы мен қоғамдық жұмысы бір арнада тоғысып, үйлесіп, бірін бірі толықтырып тұрады. Оның қаламынан шыққан «Қайдасың қазағымның қазанаты», «Бүркіт –Ұлы Даланың Символы» атты туындылары, бала кезінен көкейінде ұялап қалған қиял мен әкесі бойына сіңірген тағылым, әкенің қанымен келген қасиет, «бұлақ көрсең көзін аш» дегендей, ұлтымыздың еркін дамып кете алмаған өнерінінің көзін ашуға арналды. Бүгінде ұлттық ойындарымызды теңіздей шалқып бүкіл халықтың сүйікті ісіне айналдырды. Еліміздің тәуелсіздік алғанға дейінгі кезеңінде, ат спорт мектептері болды ма екен, әй қайдам, есіме түсіре алмай отырмын, ал қазақтың ұлттық спорт ойындары оқта-текте, үлкен мерекелерде ғана өткізілетін еді ғой.
Еңбек еткен жерлерінің барлығында, Шығыс Қазақстан облысында, оның Ұлан ауданында – осы ойындарды ұйымдастыру, дайындаумен өткізу шараларын өз қолымен өткерген еді. Осы саланы дамыту барысы туралы көкейдегі ойларын, әр түрлі басылымдар мен өзі редактор болған «Ұлан таңы-Уланские зорй» газетінде, кейін Алматы қаласында «Қазақстан Телевидениесі мен Радиосы» корпорациясында жауапты қызыметте жүріп, үлкен трибунадан насихаттап, ұйымдастырып, басы қасында жүрді. Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңде Астанаға келіп Астана қаласы әкімінің алғашқы баспасөз хатшысы қызыметінде жүріп те осы іске мұрындық болды. Астанадағы құрылған және егемен еліміздің барлық түкпірінде ұйымдастырылып жатқан Ұлттық Спорт Түрлері қауымдастықтарының ұйымдастырушыларының бірі болды. Бұл жұмысты дамыту мақсатында ұлттық құндылықтарды насихаттауға арналған «Қазанат» журналын жарыққа шығарды. Бұл журналдың әрбір нөмірінде: белгілі атбегілер, атақты спортшылар, бапкерлер мен саяткерлер, жаттықтырушылар сөз алып, тәжірибе алмасып, алға жоспарлар белгілеп, қалың жұртты, жас ұрпақты-елін, жерін сүйуге, ұлтының қасиеттерін қастерлеуге баса назар аударылды. Істелен жұмыс ізсіз кеткен жоқ. Бүгінде отанымызда Ұлттық Спорт Түрлері Қауымдастығының 17 республикалық федерациясы, 16 облыстық, 115 аудандық, 80 қалалық, 395 ауыл-селолық филиалдары, ал олардың құрамында 1 миллионға жуық мүше бар. Ұлтымыздың өнерлері: «бәйге», көкпар», «сайыс», «жекпе-жек», «тоғызқұмалақ», «саяткерлік» республика шеңберінен шығып, әлемдік деңгейге көтеріліп келеді. Таяуда қазақты әлемге таныстыратын тағы бір өнеріміз «Жұдырықтасу» да өмірге келді.
Ал, Сәкеңнің елінің патриоты екендігін дәлелдер мына бір жайды жұрттың бәрі біле бермейтін шығар. Ерейментаудағы «Құлагердің» ұрланғанын естігенде, жаны ауырып жата алмады, оқиға орнына дереу барып, ескерткішке іздеу салды. Ескерткішті табудан күдер үзген кезде, жаңа ескерткіш салуды ойлаған еді. Сол ой мазасын алып, жанына тыныштық бермеді, бір қымбат дүниесін жоғалтқандай үнемі мазаланды да жүрді. Ақыры өткен жылы – сол ойды жүзеге асыруға кірісіп, алақан жайып үкіметтен қаражат сұрамай-ақ, өзінің ұйымдастырушылық, іскерлік қабілетінің арқасында және достарының көмегімен, қараша айында Астана-Көкшетау автобанының бойында, қаладан шыға берісте, «Құлагердің» жал-құйрығы желбіреп, ауыздығымен алысып, шаңдатып ұшып бара жатқан- ұзындығы 11, биіктігі 5 метр бейнесін биік тұғырға отырғызып, «Құлагерді» қайта тірілтіп, ерлік жасады. Құлагерді жасау барысында қаражаттан қиналған кезде астындағы қымбат «Тойота ланд крузер» автокөлігіне дейін ойланбастан ломбардқа салды. Мұндай ерлік – шын патриоттың, мыңнан бірдің ғана қолынан келетін іс.
Сәкең арманшыл және оны шындыққа айналдырып келе жатқан азамат. Сәкеңнің зайыбы Қайникамал да қарапайым, еңбекқор, кәсіпкер адам. Екеуінің өмірінің жалғасы, қызы – Әйгерім, әке жолын қуған танымал журналист, ұлы-Айдын-заң қызметкері, және олардан үш немере сүйіп отырған бақытты жандар. Біз оған өмірде жолың болсын, биікке самғай бер Сәке дейміз.

Альберт Мурсалимов
16.02.2010

Бөлісу:

Сондай-ақ, оқыңыз

«Олардың есімдері – біздің жүрегімізде»

18 мамырда ҚР Президенттігіне кандидат Сәдібек Түгел елордадағы Халықаралық баспасөз орталығының құрылғанына 20 жыл толуына …